accueil
Peter Vandendriessche

Mimesis in 1984 van George Orwell

Alle reacties en dergelijke zijn van harte welkom op info@libenter.be

"Big Brother is watching you", een zin die ons allen koude rillingen geeft en dit zeker niet alleen door het tv-programma... Orwell schreef dit boek op het einde van zijn leven en op de top van zijn kunnen. Orwell was socialist, maar bleef een onafhankelijk denker en met dit boek wil hij ons waarschuwen voor een totalitair regime, ware ze links of rechts. Het valt op hoe hij daartoe alle middelen gebruikt die een romancier rijk is, en dus had ik graag de mimesis besproken. Eerst en vooral zal ik de wereld beschrijven van 1984, dan zal ik de verteltechniek bespreken en om af te sluiten zal ik enkele feiten vermelden die de (Engelse) lezers van 1949 moeten hebben doen gruwen.

In 1984 is de wereld verdeeld in drie grootmachten die elkaar voortdurend bestrijden, nl. Oceanïe, Eurazïe en Oost-Azïe met elk hun (?identieke) totalitaire ideologie: overeenkomstig Engsoc, Neo-Bolsjewisme en Doodsverering. De oorlog is voor hen drieën een uitstekend middel om de bevolking onder de knoet te houden: de roep naar een sterke leider van de bevolking, een excuus voor de schaarste, de angst, het object van haat tijdens de Haatweek (periode van een week waarin de onderdrukte gevoelens van de bewoners uitdrukking kregen en gericht werden naar de vijand van het ogenblik of Goldstein, de vijand van de partij). De maatschappij in Oceanïe is onderverdeeld in drie groepen: de Inner-party, de outer-party en de proles. Oceanïe wordt bestuurd door de intellectuelen, namelijk de Inner-party en iedereen wordt geterroriseerd door de dunkpolitie, die door de teleschermen iedereen in de gaten kan houden en zo kan betrappen op misdunk (een gedachte die niet in overeenstemming komt met de ideologie van de partij). Dit laatste is ook het enige misdrijf dat kan gepleegd worden, de gedachte om iets verkeerd te doen is al genoeg om opgepakt te worden; verder bestaan er geen wetten. Er zijn wel vier ministeries: het ministerie van Vrede dat zich bezighield met de oorlog, het ministerie van Liefde dat wet en orde handhaafde en iedere misdunker werd daar naartoe gebracht en bekeerd, het ministerie van Welvaart die de economische zaken regelt en het ministerie van Waarheid dat onder andere het verleden manipuleert ten voordele van de partij en propaganda aanmaakt. (de namen wijzen er op dat de Partij oorspronkelijk wellicht als goed heeft willen overkomen)

Wat de mensen betreft, zij worden gewoon onder de knoet gehouden van de partij op alle vlak en mede door hen wordt het systeem in stand gehouden. Van jongs af aan worden ze gebrainwasht, dat in de Spionnen. De kinderen worden zelfs zo getraind dat ze hun ouders verraden. In hun volwassen leven worden ze aan het werk gezet, Winston bijvoorbeeld corrigeert alle documenten die onjuistheden bevatten: Big Brother die iets verkeerd heeft voorspeld, mensen die gevaporiseerd (letterlijk verdwijnen; uit het leven en het verleden) werden en die nog ergens vermeld stonden,... De leden van de outer-party wordt alle gevoel ontnomen, van menselijkheid (zie de passage in het dagboek waar Winston (de hoofdfiguur) een scène uit een film beschrijft waar de zaal plat gaat voor puur-sadistische scènes en wanneer Winston na de inval van een raketbom een afgerukte hand gewoon als een steentje wegschopt), van ouderliefde (zie de kinderen die zonder dralen hun ouders verraden) en van seks, passie en liefde (Er wordt getrouwd tussen mensen zonder fysieke en mentale interesse voor elkaar, het liefdesspel is "de plicht jegens de partij" en de jeugd wordt afkeer voor "het beest met de twee ruggen" bijgebracht in het "Anti-sex liga" waar Winstons vriendin fervent lid van is...). De mogelijkheid van protest wordt in de kiem gesmoord door het verleden 100% te manipuleren in het ministerie van waarheid en door Newspeak, dit is een taal die het letterlijk onmogelijk maakt om verkeerd te denken.

De bedoeling van dit alles wordt ons uitgelegd in "het boek" van de broederschap (de zogezegde beweging van Goldstein) en na het lezen van dat boek worden Winston en Julia opgepakt. In het boek staat dat het enige streefdoel van de partij "macht" is. Ze gebruikt daar al de middelen toe die ze kan hebben, zoals de dreiging van de oorlog, de teleschermen, het manipuleren van het verleden, het uitschakelen van gevoelens,... Voor de partij is macht de kunde om mensen te doen lijden. Het enige doel van alles is het voortbestaan van het systeem, het systeem is wel oligarchisch, maar de mens is maar een cel. Elk wezen van 16 jaar oud doet een examen en dat bepaalt waar hij toe behoort. In de partijtop vindt men alle rassen, joden, afro-amerikanen, Indïers,... en het lidmaatschap van één van de drie groepen is niet erfelijk.

Zoals in de inleiding vermeld, gebruikt Orwell alle middelen die hem ter beschikking staan om de afkeer tegen een totalitair regime op te wekken. Het verhaal wordt ons verteld door een alwetende verteller, zit vol met symboliek en prospecties, is veelal gebaseerd op contrast en last but not least de verteller haalt ons telkens uit de mimetische illusie door telkens weer Winston te laten zeggen dat het slecht gaat aflopen, een happy end lijkt van voorafaan uitgesloten.

Alles wat in de roman staat beschreven, heeft een functie. Het deed me denken aan Willem Frederik Herman zijn definitie van een klassieke roman in zijn essaybundel Het sadistisch universum : "Ik versta onder een klassieke roman een roman waarin het thema volledig is verwerkt in een verhaal, <...> waarin alles wat gebeurt en wat beschreven doelgericht is.". En zo voelt het aan als we aan het boek beginnen. De allereerste zin: Het was een heldere, koude dag en de klokken sloegen dertien. Helder, koud: een voorbeeld van contrast, net als de naam van Winston Smith (Winston van Churchill (heroïsch!!) en Smith als het Engelse equivalent van Janssens, een doodgewone achternaam dus); helder als iets positiefs en koud als negatief, net als het avontuur van Winston, eerst denk je eindelijk iets van protest, maar je wordt onmiddellijk opnieuw tot de orde van de dag geroepen. Het weer speelt verder nog een rol, hoe slechter het weer, hoe slechter voor de personages. Toen Winston en Julia op de buiten elkaar op liefdesvlak leerden kennen was het warm; juist voor ze zouden betrapt worden op hun geheime schuilplaats was het koud,... Ook de spatader van Winston heeft een symbolische waarde: in het begin van het verhaal jeukt hij verschrikkelijk, toen de liefde met Julia op haar hoogste punt was, had hij er totaal geen last van, want hij had een schuilplaats tegen de machtswellust van de partij en na de folteringen waar Winston het talent van dubbledunk ingeslagen en ingefolterd en ingetreiterd kreeg, werd die spatader verzorgd met pijnstillende zalf. Hij is dus symbool voor de "pijn" veroorzaakt door de Partij: eerst leed hij eronder, dan had hij de liefde en op het laatst had O'Brien hem het begrip "dubbeldunk" bijgebracht. Het presse-papier heeft ook een symbolische waarde, hij staat voor het broze wereldje dat ze samen opgebouwd hebben en dat onmiddellijk kapot wordt gemaakt bij de inval de zwarte pakken toen ze betrapt werden.
De verteller verbreekt constant de mimetische illusie: hij laat van voorafaan Winston zeggen dat het zal mislukken, hij laat door prospecties en symboliek zien dat alles zal mislukken, hij laat de personages (Winston ofte Julia) zeggen hoe de mechaniek achter alles -gedeeltelijk- in elkaar zit,... Maar dat verhindert hem niet om toch ook een beetje spanning in te brengen (zie Winstons vermoedens dat Julia een lid was van de dunkpolitie) of de lezer te laten een beetje wegdromen (zie de passage over hun ontmoeting op de buiten).

Ik denk al aangetoond te hebben, dat 1984 beantwoordt aan Herman's definitie en zou graag mijn laatste deel aanvatten waarin ik zal proberen te tonen hoe Orwell het verhaal nog prangender maakt voor de lezer van toen.
Het boek zit vol met verwijzingen naar het communisme en het fascisme, en dat waren natuurlijk twee schrikbeelden in het Engeland van toen. Het fascisme was nog maar juist verslagen en het bolsjewisme dreigde toen Europa te overspoelen. De verwijzingen naar beiden zijn legio. Denken we maar aan de leden van de Inner party gekleed in het zwart (de SS'ers, Hitlers nieuwe aristocratie, was ook volledig in het zwart getooid), de nachtelijke optochten van de partijleden (dat gebeurde ook heel veel in het Derde Rijk, dan met fakkels), de ploertendoders van de bewakers, middeleeuwse wapens en herinnert dus aan de manie van extreem-rechtse rukkers om terug te grijpen naar de Middeleeuwen. Naar het bolsjewisme zijn er ook veel verwijzingen: natuurlijk de kop van Big Brother (de belichaming van de partij) , een man van 45 jaar oud, met een zware zwarte knevel en een gelaat met een boerse knapheid (waarom niet onmiddellijk zeggen: een gezicht net als Stalin...), al de leden van de partij in uniform, het aanspreken van elkaar met kameraad, de pseudo-discussies in het gemeenschapshuis, de bureaucratie die alle cijfers verdraait, het steeds verkondigen dat de Partij de levensomstandigheden fel heeft verbeterd, de Partij die alles heeft verdraaid, de sneer die het begrip "doublethink" eigenlijk is naar de intellectuelen die alles vergoelijkten wat vadertje Stalin deed, ...

Orwell is Engelsman en er zijn passages die de Engelsen (die heel sterk nationalistisch waren, volgens Hitler nog sterker dan de Duitsers waren) moeten geschokt hebben. De naam, Engels socialisme: zoiets slecht dat uit Engeland komt!! Engeland is verworden tot Luchtstrook 1, stel u voor. Op een gegeven moment staat geschreven: "Ja, dit is Londen dacht Winston met een vage afkeer.", het Londen waar ze zo fier op waren!

Het is dus duidelijk dat Orwell alles heeft aangewend om de lezers angst in te boezemen tegenover totalitaire regimes. En zoals Orwell zei bij de presentatie van het boek: het is aan ons om deze verschrikking tegen te houden en te zien aankomen, voor dat laatste is er een altijddurende sensibilisatie voor nodig, want databanken bevatten wellicht meer of we vermoeden.

U kunt delen van deze tekst gebruiken op voorwaarde dat u de auteur en de site citeert.
Heeft u een suggestie, een idee of commentaar? Laat het weten op info@libenter.be

dernière mise à jour: 2013 03 31 Valid XHTML 1.0 Transitional